xoves, 29 de abril de 2021

traducir a Perec

… comprendín que as traducións nom poden ser un sucedáneo do orixinal. poden ser, en todo caso, medio e estímulo para acercar o lector ao orixinal. Borges

hai anos, nunha obra dedicada aos problemas da tradución, F. Deybser sinalaba que ás veces se aceptan ‘desafíos imposíbeis’, e entre eles citaba ‘traducir a Perec’. pese ao seu carácter algo esaxerado, esta declaración compréndese pola natureza tan particular dos escritos de Perec, que ocultan, baixo unha aparente sinxeleza estilística e unhas historias voluntariamente anódinas, unha excepcional complexidade formal.

aventurarse a traducir unha novela como La disparition é mostrarse, de entrada, afeccionado aos crebacabezas máis temíbeis, e tamén, rozar a cada momento a profanación, manipulando montaxes textuais sumamente delicados. é, finalmente, arriscarse a pasar por ser un deses excéntricos que entregan o seu tempo a xogos de palabras –o que a ollos dalgunhas persoas nom pode, en ningún caso, considerarse traballo serio–. nestas condicións, sería ilusorio esperar palabras de ánimo xa que as opinións máis frecuentes, inda que nom fosen directamente dedicadas a nós, o que fan é animar a abandonar a tarefa.

abonde, por exemplo, lembrar as conclusións de dous grandes teóricos en materia de tradución, Charles E. Taber e E. A. Nida, que sinalan que ‘todo o que se pode dicir nunha lingua pode ser dito noutra diferente, excepto se a forma é un dos elementos esenciais da linguaxe’. cando un nom ignora que La disparition se basea da primeira á última liña nunha constrición formal, conclúe rapidamente que calquera empeño en traducila está abocado inevitabelmente ao fracaso.

pensemos tamén en Harry Mathews, un escritor norteamericano próximo a Perec, responsábel dunha sentenza que nom admite réplica: ‘nom debe traducirse La disparition, nom por ningún obstáculo técnico, mais pola unidade indisolúbel que determinan todos e cada un dos aspectos do libro (ata a puntuación nalgúns casos). só se podería recrear a novela nunha lingua estranxeira inventando novos personaxes, novos avatares, outra textura; escribindo, en definitiva, un libro totalmente diferente. nisto, La disparition tamén pode servir de provocación e de exemplo’.

adoptar eses puntos de vista é esquecer que Perec –el mesmo, de bo grao, tradutor circunstancial– nom dubidou en apoiar distintos proxectos de semellantes características en varias ocasións. incluso afirmou, referíndose á escritura de La disparition, que ‘xa que nom se podía, había que tentalo (…). comezando por realizar exercicios previos. o campo da tradución é un terreo moi cómodo, xa que se dispón dunha guía, é dicir, de todo un conxunto de cousas que está aí para axudarnos’. inda que é evidente que a ironía encharca estas palabras, reconfortan a un nas súas intencións, sobre todo se se sente vivo interese por La disparition, unhas gañas irresistíbeis de traducir esta novela tan singular e unha boa dose de entusiasmo …

a pesar de todo, nom podemos deixar de subliñar que cando se formou o primeiro grupo de tradutores –o número concreto de anos xa transcorridos é inconfesábel–, ninguén podía predicir se tan insensata empresa chegaría a algo máis que un exercicio universitario experimental; mais, páxina a páxina –incluso a veces palabra a palabra– o texto da tradución acabou precisándose e, incluso parecéndose, na súa composición, ao orixinal. polo menos se aceptamos a explicación que se da ao lector no post-sriptum:

de onde viu o empeño en incidir no mesmo? moitos feitos, seguro, o causaron, mais mencionemos sobre todo un que ten a súa orixe no destino, pois, de feito, todo xurdiu dun reto, dun principio nom moi seguro de que se obtivese un froito positivo.

nun traballo destas características, a nosa principal obriga, a necesidade absoluta, a condición sine qua nom refírese por suposto á constrición formal, aquela que rexe o conxunto do texto e que xera toda a ficción. ignorala sería caer nun contrasentido estrondoso na lectura da novela, e evitalo nom é demasiado factíbel se un desexa preservar na lingua utilizada un aspecto aceptabelmente 'normal'.

en definitiva! a constrición indispensábel tense respectado, en todo o seu espírito, con rigor, escrupulosamente, ao pé da letra. evidentemente isto entraña, o lector apreciarao de xeito doado nas páxinas que seguen, numerosas tensións e algunhas solucións aproximativas, mais nom esquezamos que ese tipo de distorsións xa existía na versión orixinal e que ninguén pode negar o sabor a indefiníbel estrañeza que deixa La disparition. de feito, este libro, recorrendo a efectos que renova constantemente, xoga sempre co lector, xa sexa propoñéndolle verdadeiros malabarismos verbais, ofrecéndolle citas trucadas ou ocultas, xa sexa proporcionándolles indicios falsos, dignos da mellor novela de intriga. convidándoo, en suma, a practicar unha lectura a distintos niveis.

é natural, polo tanto, que, a modo de traballo preliminar a calquera intento de tradución, se precisaran numerosas e minuciosas lecturas para localizar con precisión as operacións realizadas no texto orixinal coa fin de verter o máis fielmente posíbel todas as estruturas no de chegada. así, por exemplo, neste fragmento:

on noya dans l'alcool un pochard, dans du formol un potard, dans du gas-oil un motard.

onde detectamos un dobre xogo de rimas unido a unha impecábel lóxica semántica, e buscamos unha forma que reproducira coa maior exactitude posíbel o efecto textual producido:

afundiu bebedor en porrón, doutor en poción, condutor en bidón.

noutro capítulo Perec conclúe unha paráfrase libre do argumento de Moby-Dick de Melville cun xogo de palabras que pon de relevo simultaneamente o traballo realizado sobre a linguaxe e as dificultades dunha escrita sometida a uns interditos particularmente severos:

ah Moby Dick! ah maudit Bic!

neste caso tamén procuramos, respectando os requisitos básicos impostos pola constrición, lograr o efecto divertido e perturbador creado en francés pola unión insólita dos termos elixidos por Perec. a solución final que se propón tamén pretende satisfacer o mellor posíbel as condicións de partida:

oh, Moby Dick! oh, móbil Bic!

podería pensarse que estes exemplos son casos reducidos, detalles de escasa importancia, pero debemos ser conscientes de que o sentido global do libro constrúese precisamente mediante a montaxe e a organización deste tipo de detalles para conformar unha complexa rede textual.

pódese afirmar que neste libro máis que noutros, debido precisamente á constrición de escritura, ningún detalle se ten deixado ao azar e que, polo tanto, todos os elementos deben ser considerados se a tradución pretende respectar o valor textual do orixinal na súa integridade. así, o método de tradución adoptado ten sido, loxicamente, calcado de Umberto Eco cando explica, a raíz da súa tradución de Exercicios de estilo de Queneau: 'para rematar, tratábase de decidir que significaba, ante este tipo de libro, ser fiel. unha cousa estaba clara, e é que iso nom quería dicir ser literal. (...) ser fiel significa aquí comprender as regras do xogo, respectalas e, despois, xogar outra partida con idéntico número de tiradas'.

neste sentido, nom o dubidemos. O secuestro presentarase como a máis fiel tradución posíbel de La disparition; se nom fose así nom nos quedaría máis remedio que compartir o pesimismo irónico de Borges ... 

Marc Parayre

NOTAa constrición de escritura mencionada no texto refírese a que Perec non utilizou ningún ‘e’ á hora de compor a novela, escrita, polo tanto como un lipograma, sendo o ‘e’ a letra máis frecuente na lingua francesa. precisamente por iso, na tradución ao castelán publicada por Anagrama, optouse á súa vez por omitir o ‘a’ ao ser a máis usada en castelán.

o autor francés, caprichosiño, publicou tres anos máis tarde outra novela cunha constrición formal semellante, Les Revenentes, en 1972. esta vez decidiu utilizar unha única vogal, o ‘e’ precisamente.

Marc Parayre, que asina este prólogo á edición de Anagrama, traduciu e novela xunto con Marisol Arbués, Mercè Burrel, Hermes Salceda e Rexina Vega. o seu traballo conxunto mereceu o Premio Stendhal de tradución na súa edición de 1998.

© tradución e deturpación por @xindiriz

luns, 19 de abril de 2021

a lóxica Deul e as 17 tradutoras de Gorman

todo comeza co impacto que causan Amanda Gorman e os seus versos O outeiro que ascendemos, escritos para a investidura de Joe Biden en Washington. a voz de Gorman, segura e elocuente, elévase sobre a fría mañá de xaneiro para anunciar o remate dunha época - 'unha sombra sen fin' - e o inicio dun 'novo amencer'. o seu abrigo amarelo de Prada ilumínaa como un facho. o entusiasmo que esperta esténdese fóra de EEUU. apenas dous meses despois da súa actuación, xa se tiña asinado a tradución de O outeiro que ascendemos a 17 idiomas.

unha editora ofreceume traducir o poema. tanto a editora coma min sabiamos que era máis que un poema, era un símbolo da vitoria da luz fronte á escuridade. unhas semanas desde que entreguei a tradución, en Holanda, Marieke Lucas Rijneveld, que recibira o encargo de traducir ao neerlandés o poema de Gorman, renunciou a facelo ante as protestas pola súa elección nas redes sociais.

o detonante foi un artigo escrito por Janice Deul, xornalista e activista holandesa. Deul, que é negra, tachaba de 'incomprensíbel' que non se tivera elixido a unha tradutora que, como Amanda Gorman, fose 'unha artista de spoken word, moza e orgullosa de ser negra'. Marieke Lucas Rijneveld, que o ano pasado gañou o Booker coa súa primeira novela, é branca. nom, nom é branca: é blancx, porque se define como nom binaria.

logo da renuncia de Rijneveld, a editora holandesa Meulenhoff publicou unha declaración, 'imos emprender un camiño diferente tendo en conta as opinións recibidas. buscaremos un equipo (sic) co que traballar para transmitir o mellor posíbel as palabras de Amanda e a súa mensaxe de esperanza e inspiración, así como o seu espírito'. fin da historia, nom?.

a elección de Rijneveld tiña sido aprobada por Gorman, como a miña e a dos outros 15 tradutores. que autoridade artística tiña Deul para cuestionar o criterio de Gorman? ningunha, nom lera nim un só verso da tradución de Rijneveld. Deul investírase do novo e temíbel poder das redes sociais. era o rostro visíbel dese corifeo anónimo que, baixo a bandeira do 'dereito moral', afianza a súa supremacía censora cada día que pasa. para Deul a calidade da tradución era o de menos, o que importaba era a identidade da tradutora: a cor da súa pel, a súa idade, a súa militancia.

o acontecido nom é irrelevante. apunta, excedendo a tradución, á esencia mesma da creación, a imaxinación.

segundo as críticas de Deul, segundo a lóxica Deul, os brancos só poderían traducir a brancos e as mulleres a mulleres ... e así ata o infinito, só os mexicanos poderían cantar rancheras, e os xaponeses escribir haikus ... e, por suposto, esquécete de traducir a Proust se nom es homosexual e nom tes probado as madalenas.

Deul nom fala de tradución, fala de política. confunde o 'dereito moral' coa calidade literaria. ignora que a imaxinación é o que fai posíbel a tradución e a arte en xeral. a lóxica Deul visibiliza a tradutora, cando a esencia dunha tradutora é ser invisíbel. a súa voz abraza todas as voces. para poder ser todos, debe disolverse e renacer. saír de si para entrar noutros. ao contrario doutras disciplinas nas que o artista busca ter unha voz, un selo, ser alguén, na tradución a excelencia é ser ninguén. trátase de nom ser sendo.

e se Marieke Lucas Rijneveld se retirou porque nom quixo ser vítima dun escándalo ao que era allex e que probabelmente afectaría á acollida da súa propia obra como escritorx? e se a editora cedeu porque temeu que a súa imaxe e, polo tanto, as súas vendas caeran en picado?

Deul trunfou. e o seu trunfo é catastrófico. é a vitoria do discurso identitario fronte á liberdade creadora, do dado fronte á imaxinación. do orgullo de ser quen es tense pasado ao imperativo, suxeito a penalización, de nom ser outro que quen es: a nosa pel convertida en camisa de forza. pero a arte é híbrida, omnívora, inaprensíbel. extirpar a imaxinación da tradución é someter o oficio a unha lobotomía que fai imposíbel o seu exercicio.

inda nom sabemos se a lóxica Deul terá un efecto expansivo, se afectará aos outros 16 tradutores contratados para verter na súa lingua o poema de Gorman. pero si sabemos algo: o acontecido nom é unha anécdota. é o síntoma dunha nova censura, letal para a tradución, para a arte, para a vida.

texto orixinal 'Gorman y sus 17 traductoras', publicado en Babelia, nº 1529, 11mar2021, p 14.
Nuria Barros é escritora e tradutora.
tradución e deturpación por @xindiriz.

sábado, 25 de xullo de 2020

o Baluarte de Tormentas

game of thrones wiki - fandom
segundo as cancións, o Baluarte das Tormentas fora edificado por Durran, primeiro rei das tormentas, que conquistara o amor da bela Elenei, filla do deus dos mares e a deusa dos ventos. na noite do seu casamento, Elenei renunciara á súa virxindade polo amor dun mortal condenándose así a pasar coma unha mortal, e os seus pais, pesarosos, desencadearan as súas iras e enviaran os ventos e as augas para derrubar a fortaleza de Durran. os seus amigos e irmáns e os convidados á voda resultaron esmagallados baixo os muros derrubados ou foron dar ao mar, mais Elenei protexeu a Durran entre os seus brazos e por iso nom sufriu dano algún, e cando finalmente amenceu el declaroulle a guerra aos deuses e xurou que volvería construír.

the songs said that Storm's End had been raised in ancient days by Durran, the first Storm King, who had won the love of the fair Elenei, daughter of the sea god and the goddess of the wind. on the night of their wedding, Elenei had yielded her maidenhood to a mortal's love and thus doomed herself to a mortal's death, and her grieving parents had unleashed their wrath and sent the winds and waters to batter down Durran's hold. his friends and brothers and wedding guests were crushed beneath collapsing walls or blown out to sea, but Elenei sheltered Durran within her arms so he took no harm, and when the dawn came at last he declared war upon the gods and vowed to rebuild.

outros cinco castelos construíu, cada un máis grande e poderoso que o anterior, tan só para velos escachizados cando as galernas entraban ouleando na Baía Afundebarcos, precedidas de enormes muros de auga. os seus señores pregábanlle que construíra terra dentro; os seus sacerdotes que aplacara os deuses devolvéndolle a Elenei ao mar, incluso os seus servos lle imploraban que cedera. Durran nom atendeu a ninguén. erixiu un sétimo castelo, o máis enorme de todos. algúns dixeron que os fillos do bosque lle axudaran a construílo, labrando as pedras con maxia; outros aseguraban que un mozote lle indicou o que debía facer, un mozote que medraría ata converterse en Bran o Construtor. contárano como o contaran, o final do conto era o mesmo. inda que os deuses nom facían máis que botarlle encima tormenta tras tormenta, o sétimo castelo aguantou desafiante, e Durran Pesar dos Deuses e a bela Elenei moraron alí xuntos ata o fin dos seus días.

five more castles he built, each larger and stronger than the last, only to see them smashed asunder when the gale winds came howling up Shipbreaker Bay, driving great walls of water before them. his lords pleaded with him to build inland; his priests told him he must placate the gods by giving Elenei back to the sea, even his smalfolk begged him to relent. Durran would have none of it. a seventh castle he raised, most massive of all. some said the children of the forest helped him build it, shaping the stones with magic; others claimed that a small boy told him what he must do, a boy would grow to be Bran the Builder. no matter how the tale was told, the end was the same. though the angry gods threw storm after storm against it, the seventh castle stood defiant, and Durran Godsgrief and fair Elenei dwelt there together until the end of her days.

tradución por @xindiriz
extract from CATELYN III, in A Clash of Kings

domingo, 14 de xuño de 2020

o mal ou o drama da liberdade

nom é necesario recorrer ao demo para comprender o mal. o mal inscríbese no drama da liberdade humana. é o prezo a pagar pola liberdade. o home nom se reduce ao nivel da natureza, é o 'animal nom fixado', en palabras de Nietzsche.

a conciencia fai que o home se precipite no tempo: nun pasado opresivo, nun presente fuxidío, nun futuro que pode converterse en lenzo ameazante e capaz xerar inquedanza. todo sería máis sinxelo se a conciencia fose simplemente ser consciente. pero coa liberdade ábrese un horizonte de posibilidades. a conciencia pode transcender a realidade actual e revelar unha nada vertixinosa, ou ben un Deus no que todo alcanza a súa quietude. pero con todo iso nom logra zafarse da sospeita de que posibelmente esta nada e Deus sexan a mesma cousa.

en calquera caso, un ser que di 'nom' e que coñece a experiencia da nada tamén pode elixir a aniquilación. en relación con esta situación precaria do home, a tradición filosófica fala dunha 'falta de ser'. as relixións nacen sen dúbida da experiencia desta deficiencia. a sabedoría que se atopa nelas consiste en representarse a imaxe dun Deus que exonera ao homes de ter que ser uns para os outros o horizonte enteiro e último. os homes poden deixar de recriminarse reciprocamente pola súa falta de ser e de responsabilizarse entre si por sentirse alleos no mundo. nom teñen que ser enteiramente deste mundo, e así poden mitigar aquela inquietude acerca da que Georg Büchner dicía, 'fáltanos algo, nom sei como chamalo; pero entre nós nom lograremos arrancalo das entrañas. para que rompernos a cabeza con iso?'.

o mal nom é ningún concepto; é máis ben un nome para o ameazador, algo que xera a conciencia libre e que lle sae ao camiño. sáelle ao camiño na natureza, alí onde esta se encerra á exixencia de sentido, no caos, na continxencia, na entropía, no devorar e ser devorado, no baleiro exterior, no espazo cósmico, ao igual que na propia mesmidade, no buraco negro da existencia. e a conciencia pode elixir a crueldade, a destrución pola propia destrución. os fundamentos para iso son o abismo que se abre no home.

neste libro rózase un camiño a través da maleza das experiencias en torno ao mal e da reflexión sobre este. o mal nom se atopa entre os temas aos que poidamos enfrontarnos cunha tese, ou cunha solución ao problema. nestes camiños necesariamente enredados poden abrirse perspectivas en lugares insospeitados, perspectivas que dirixen a mirada cara horizontes máis distantes.

o camiño comeza con relatos sobre as orixes, con mitos que falan das catástrofes do inicio e sobre o nacemento da liberdade. pero o home no que se esperta a conciencia da liberdade, pode orientarse por si mesmo? o pensamento antigo considérao capaz diso; o cristián, nom.

Agostinho mostra que neste asunto nom se trata só de vinculación moral, mais da pregunta relativa a como o home pode permanecer leal á exixencia da transcendencia. a traizón á transcendencia, a transformación do home nun ser unidimensional, é para Agostinho o mal propiamente dito, o pecado contra o Espírito Santo. polo tanto, o mal ten que algo que ver coa obstinación do espírito e a indolencia do corazón.

Schelling e Schopenhauer inda subscriben este punto de vista. asinan que quen traizoa a necesidade metafísica menoscaba dramaticamente as posibilidades humanas e entrégase ás guerras de autoafirmación, carentes de todo sentido.

pero, como podemos protexer o home do perigo de traizoarse a si mesmo? como podemos protexelo de si mesmo? Agostinho confía na Igrexa, a institución sacra. agora ben, inda que se teña disolvido a relación con Deus, pode conservarse a fe nas institucións, como demostra Reinhard Gehlen. as institucións confiren duración, firmeza e límites aso asuntos humanos. trátase particularmente dos límites, pois o drama da liberdade inclúe tamén a vontade de diferenciarse, e diferenciarse significa trazar límites.

coa loita en torno á diferenza e ao límite comezan as relacións elementais de inimizade. nós e os outros, o imperio e os bárbaros; esta división condiciona a dinámica da historia, que en consecuencia é tamén unha historia das inimizades. as espadas só se volven arados cando teñen feito o seu traballo. sen embargo, tamén é antigo o soño da unidade pacífica do xénero humano, como exemplifica a historia da fracasada torre de Babel.

Kant someteu este soño á refutación da razón. atíñase á necesidade de manter a idea de unidade, inda que sen esquecer a enormidade do salto á realidade. Rousseau, en cambio, soñou cun maior grao de aceptación, que representa coa imaxe da gran comuñón. sen embargo, xa que o outro segue a ser sempre o outro, a exixencia da unidade pode trocarse subitamente no sentimento de estar rodeado de inimigos. así lle aconteceu a Rousseau, quen nom asumiu a pluralidade como estímulo. a tradición do pensamento liberal procedeu de distinta maneira, cun programa contra o mal que proclama que nom será posíbel mellorar os homes, mais que máis ben hai que investir na racionalidade das estruturas.

o que decide se a historia se desenvolve cara o ben ou cara o mal nom é a constitución dos homes, mais o xeito de organización social. uns insisten no mercado e a división de poderes, outros nas relacións de produción. pero en ambos casos menosprézanse os riscos da liberdade. hai abismos da liberdade, abismos que os excesos imaxinarios do Marqués de Sade deixan entrever.

no seu exemplo pode descubrirse aquel mal que só se quere a si mesmo e, en definitiva, só quere a nada. foi a estética do terríbel a que explorou esa nada sedutora e ameazadora, ata que con Nietzsche o nihilismo entrou na plena conciencia de si mesmo, proclamándose como sentido da 'gran política' a vontade de poder e o traballo no 'material humano'.

Hitler representa o último desenfreo da modernidade. desde entón todos comprobamos ata que punto carece de chan a realidade humana. cando desapareceu a fe en Deus, o centro de gravidade desprazouse cara a fe no home. pero agora descubrimos de xeito sorprendente que a fe no home era máis doada cando se emprendía un rodeo a través de Deus.

o penúltimo capítulo está dedicado a Xob, para ocuparnos mediante o seu exemplo cun tipo de devoción que incita a pensar fondamente. carece de fundamento, e por iso se corresponde exactamente co carácter abismal do mundo. tamén mostra o tipo de relación que implica a confianza no mundo. esta confianza, precisa boas razóns, ou seméllase máis ben a unha promesa acerca da que nom sabemos con exactitude se a temos recibido ou a temos feito?

prefacio de SAFRANSKI, Rüdiger das Böse oder das Drama der Freiheit (1997) - tradución por @xindiriz

venres, 12 de xuño de 2020

historia dunha hora

sabedores de que a señora Mallón padecía unha enfermidade crónica, procuráronse todas as precaucións posíbeis ao comunicarlle que morrera o seu home.
foi súa irmá Xosefina quen llo dixo, con frases entrecortadas; suxestións veladas que revelaban ao tratar de ocultar. Ricardo, amigo do seu home, tamén estaba alí, preto dela. foi el quen estaba na redacción do xornal cando se recibiron as novas do desastre ferroviario. co nome de Brandán Mallón á cabeza da listaxe de 'finados'. só esperara o tempo suficiente para asegurarse de que un segundo telegrama o confirmara, e apresurárase para evitar que algún outro amigo, menos coidadoso e delicado, transmitise a triste nova.
nom oíu a historia como tantas outras mulleres teñen oído o mesmo, paralizada e incapaz de aceptar o que significaba. botou a chorar de inmediato, de xeito repentino, salvaxe e sen importarlle os demais. nom deixou que ninguén fose con ela.

fronte á ventá aberta había unha butaca cómoda e ampla. afundiuse nela, esmagada por un esgotamento físico que perseguía ao seu corpo e semellaba chegarlle ata a alma.
na praza que había diante da casa, baleira, vía as copas das árbores que vibraban cheas de vida nova e de primavera. o delicioso alento da chuvia estaba no aire. e na rúa un vendedor ambulante anunciaba a berros as súas mercadorías. chegoulle, débil, a melodía dunha canción que alguén cantaba ao lonxe, e no beirado chiaban infinidade de pardais.
desde o oeste viñan cara a súa ventá as nubes amontoadas unha enriba doutra e parcheadas polo ceo azul.
sentou coa cabeza cara atrás sobre o coxín da cadeira, inmóbil, a nom ser cando un sollo lle subía á gorxa e a sacudía, coma cando un neno queda durmido de tanto chorar e inda salouca en soños.
era moza, cara pálida e calma e cuns trazos que indicaban represión e incluso certo rixo. pero agora había unha mirada anodina nos seus ollos, que miraban ao lonxe cara un daqueles parches de ceo azul. nom era unha mirada reflexiva; indicaba a suspensión de todo pensamento intelixente.
algo ía chegar ata ela e esperábao, asustada. que sería? nom o sabía, algo demasiado sutil e esquivo para poderlle dar nome. pero sentíao, arrastrándose desde o ceo, aproximándose a ela nos sons, nos cheiros, e na cor que ateigaba o aire.

axitoulle un tumulto o peito. comezaba a recoñecer o que se aproximaba para posuíla, e ela quería loitar para rexeitalo - tan indefensa como estaban as súas mans, esveltas e brancas.
cando se abandonou, escapou dos seus labres lixeiramente separados unha palabra nun pequeno suspiro. en voz baixa díxoa unha e outra vez, 'libre, libre, libre!'. a mirada perdida e o terror que a seguiron desapareceron dos seus ollos. agora eran precisos e brillaban. sentía latexar os pulsos e a sangue que a percorría aqueceuna e relaxou toda e cada unha das polgadas do seu corpo.
nom se detivo a pensar se a ledicia que a posuía era monstruosa ou nom. unha percepción diáfana e exultante permitiulle desestimar aquela suxestión como algo trivial.
sabía que volvería chorar ao ver as mans, amábeis e delicadas, amortalladas; a cara que sempre a mirara con amor, fixa e gris e morta. pero viu, máis alá dese amargo momento, unha longa procesión de anos que lle pertencerían só a ela. e abriu e estendeu os brazos para darlles a benvida.
nom habería ninguén para quen vivir durante eses vindeiros anos, viviría para si mesma. nom habería un vontade poderosa que dobregaría a súa coa persistencia cega coa que os homes e as mulleres pensan que teñen dereito a impor o seu parecer sobre outro ser humano. fose con intencións crueis ou amábeis, nese breve momento de iluminación, o acto nom deixaba de parecerlle un crime.
e aínda así amárao, ás veces. mais nom outras. que importaba xa! que podía importar o amor, o misterio sen solución, en vista de que posuía unha seguridade en si mesma que agora recoñecía como o máis poderoso impulso do seu ser!
'libre! en corpo e alma!', seguiu murmurando.
Xosefina estaba axeonllada ante a porta pechada, cos beizos no oco da chave, rogándolle que a deixara entrar. 'Luísa, abre a porta. suplícocho, por deus bendito, abre a porta'.
'marcha. estou ben'. si, estaba absorbendo o elixir da vida a través da ventá aberta.

a súa fantasía desbocouse pensando en todos aqueles días que a esperaban. días de primavera, e días de verán e todo tipo de días que ían ser seus. respirou un rezo por unha vida que fose longa. inda onte se estremecera ao pensar que a vida podería ser longa.
finalmente ergueuse e abriu a porta aos importunos da súa irmá. os seus ollos enfebrecidos e triunfantes mentres sen darse conta se comportaba como a deusa da Vitoria. agarrouse á cintura de súa irmá e baixaron xuntas as esqueiras. Ricardo esperábaas abaixo.
alguén despechou a porta da rúa. quen entraba era Brandán Mallón, coa roupa algo lixada pola viaxe, coa súa maleta e o seu paraugas. estivera lonxe do lugar do accidente e nin sequera soubera del. asustouse co berro penetrante de Xosefina. e co rápido aceno de Ricardo por evitar que o vira a súa muller.
pero Ricardo foi demasiado lento.
cando viñeron os médicos dixeron que Luísa morrera dun ataque ao corazón - de dita que mata.

@xindiriz, tradución de 'The Story of an Hour', Kate Chopin, escrita o 19 de abril de 1894

luns, 8 de xuño de 2020

Fernando Moreiras: 'Esta é unha novela inusual en Dick'

Philip K. Dick é un dos grandes nomes da ciencia-ficción. de feito, da súa prolífica carreira só unha novela, Confesións dun artista de merdase escapa a este xénero. agora, da man da editora pontevedresa Kalandraka, acaba de ser traducida ao galego por primeira vez.

'sentín curiosidade porque xa traducira antes Soñan os androides con ovellas eléctricas e contaba que o seguinte encargo fora outra obra de ciencia-ficción, pero non. encargáronme algo totalmente inusual en Dick, unha novela costumista da California dos anos 50. primeiro, foi unha sorpresa e, logo, púxenme a traducir con moitísimo gusto', recoñece Fernando Moreiras, tradutor da obra.

-que foi o más difícil?

-o máis complicado, e é algo que xa me pasou con outros autores deste estilo, é tentar transmitir ese espírito, neste caso, de hai setenta anos a un público actual. hai moitos conceptos que son descoñecidos, tanto porque pertencen á cultura estadounidense, como porque son doutra época. ademais de que o contacto cultural que houbo nos 50 entre España e Estados Unidos foi moi limitado. cando Dick emprega unha expresión ou un referente cultural que probablemente sexa opaco para o 99% dos lectores galegos, tes que buscar o xeito, tes que darlle voltas, tes que mirar a maneira de explicalo sen que se perda que é un referente cultural. persoalmente, son bastante inimigo das notas de autor porque me parece que rompen a fluidez da lectura, polo que sempre tento buscar o xeito de que a aclaración dun referente cultural alleo a nós quede integrada dentro da lectura. nas de ciencia-ficción, como todo e novo, todo ven explicado na propia novela, pero nestes casos o autor presupón que é algo que coñeces. entón tira para adiante, pero o tradutor non pode facelo porque quedan mensaxes rotas no texto.

-estamos nun tempo no que o coronavirus deu pe a moitas teorías conspiratorias e curiosamente o protagonista gusta de recompilalas?

-si. é curioso porque, aínda que pasaron setenta anos, o protagonista é alguén que no ano 2020 está de plena actualidade. pero xa non so polas teorías conspiratorias do coronavirus, senón por cousas como o terraplanismo, os antivacinas, ... esas tendencias contra ciencia, pero que tentan basearse nun discurso científico, que é o que fai este home, están de plena actualidade. é algo que, por un lado, fai graza, pero, por outro, mete medo.

-como definiría esta obra dentro do contexto artístico de Philip K. Dick?

-aínda que non teña ningún elemento de evidencia científica, fóra do que hai na imaxinación do protagonista, nótase que o autor tiraba xa cara unha clase concreta de escritura. é dicir, isto non é un futuro terrible onde todo o mundo é raro e disfuncional. aínda que é un pasado real, os personaxes teñen actitudes moi semellantes ás que teñen noutras novelas de Dick. poden atoparse, mesmo, algúns paralelismos. el tiña o seu estilo e, simplemente, chegado o momento acabou dando un xiro, deixou a ciencia-ficción, pero o seu estilo xa o traía na mochila. en Confesións dun artista de merda, aínda que non ten que ver coas temáticas ás que estamos afeitos do autor, podemos recoñecer o seu estilo. é claramente unha novela de Dick con personaxes de Dick.

-a vida de Dick foi complicada, trasladase iso a esta novela?

-nom sabería dicir porque nom coñezo tanto a mocidade de Dick. na novela céntrase moito na infancia e mocidade do personaxe. case todos coñecemos a vida, que foi moi turbulenta, do Dick adulto. se o Dick adulto era como era, seguramente si que tería esas psicoses na xuventude. pero é que na xenialidade adoita haber un toque de loucura.

-á marxe de Dick, que outro autor e obra de ciencia-ficción lle gustaría traducir?

-encantaríame traducir Hyperion, de Dan Simmons. para min é a mellor novela de ciencia-ficción de todos os tempos. o que pasa é que non é un autor tan coñecido, polo que traducilo ao galego, que é un mercado máis restrinxido ten os seus riscos. bueno, digo que Dan Simmons é pouco coñecido, pero agora que fixeron unha serie dunha das súas novelas, The Terror, e que están pensando en producir Hyperion tamén como serie de televisión, pois igual cambian as tornas. esta é unha novela de 1992 e xa lle ía tocando que lle fixeran un pouco de caso, pero o que pasa é que unha obra moi complexa. ademais toca temas polémicos e é un risco para as cadeas. a pesar disto, Simmons é un autor moi meritorio.

entrevista publicada en la.voz.de.galicia (edición Pontevedra) 'se o Dick adulto era como era, seguro que si tería esas psicoses na xuventude' asinada por LÓPEZ PENIDE

sábado, 2 de maio de 2020

nas súas propias palabras: tradutoras ao inglés sobre o traballo que as inspira, un

www.wsj.com

ALISON ANDERSON

a tradutora máis importante de todos os tempos é Constance Garnett, que fixo todos os grandes rusos entre finais do XIX e inicios do XX. incluso coñeceu a León Tolstoy na súa casa. pode que teña detractores, e que gran parte do seu traballo se teña revisado, pero moitas lectoras nin sequera son conscientes da enorme débeda cultural que lle debemos por acercar a occidente a riqueza da literatura rusa.

e como tradutora viva mencionaría a Susan Bernofsky, que traduce do alemán. quedei pasmada coa beleza da súa tradución de Visitation, de Jenny Erpenback, incluso máis que pola propia novela, que é superlativa.

Alison Anderson ten traducido recentemente Madame Bovary of the Suburbs, de Sophie Divry (MacLehose).

SUSAN BERNOFSKY

www.amazon.com
o primeiro que souben de Margaret Jull Costa foi como tradutora de Xosé Saramago, e logo namoreime dobremente dela cando comecei a ler as súas traducións do grande escritor do XIX Eça de Queirós, incluíndo a súa obra mestra, the Maias, unha incríbel saga familiar escrita na prosa máis exuberante e rica.

Jull Costa é dona dun oído tan afinado para os ritmos da escrita dunha certa época que captas toda a elegancia, lirismo e gravitas mais sen rastro da pomposidade que acostuma colarse nas traducións de xeito tan doado.

o seu Saramago é unha obra mestra dun xeito completamente diferente, un tipo de escrita moito máis contemporáneo. mesmo agora estou emocionada coa nova tradución que acaba de realizar de the Book of Disquiet, baseada nunha selección moito máis ampla dos textos fragmentarios de Pessoa que a que estaba dispoñíbel.

a tradución máis recente de Susan Bernofsky é Memoir of a Polar Bear, de Yoko Tawada (Norton).

English Pen
SARAH DEATH

a miña colega Barbara J Haveland, escocesa e tradutora do noruegués e do danés, ten gran experiencia e sensibilidade. particularmente admiro as súas traducións das novelas de Linn Ullmann, filla de Liv Ullmann e Ingmar Bergman. eu, que teño traducido unha das novelas de Ullmann, sei o reto que poden representar.

a última tradución de Sarah Death son os diarios de guerra de Astrid Lindgren, a World Gone Mad (Pushkin).

KATY DERBYSHIRE

Schreiben & Leben
a tradución the Story of My Teeth, sobre un orixinal de Valeria Luiselli, autoría de Christina MacSweeney, é tan alegre e efervescente como o propio orixinal, que trata dun poxador feito lenda que vende os seus propios dentes, entre outras cousas.

pero o que realmente o fai destacábel é a cronoloxía de MacSweeney, un capítulo que engadiu á novela para axudar aos lectores nom-mexicanos a comprender o libro. e tán divertido como a novela e unha aproximación realmente innovadora á tradución como ferramenta que pode ser útil salvar fendas culturais.

Katy Derbyshire ten traducido recentemente One Day, por Christa Wolf (Seagull).

MAUREEN FREELY

malapartiana
a miña escolla é Antonia Lloyd-Jones, nom só pola marabillosa fluidez da súa prosa mais porque foi por medio das súas traducións, sempre tan ben escollidas, logrei comprender a riqueza da literatura de Polonia.

a primeira que me viu ás mans foi Mercedes-Benz, de Pawel Huelle. foi o libro que escollín para a Good Read, en Radio4, un ano despois. Antonia acababa de regresar a Inglaterra logo de bastante tempo fóra. pilleina saíndo do seu apartamento, con Radio4 a todo volume para despistar a posíbeis ladróns, cando oíu que alguén a mencionaba en antena. ao inicio pensou que eran cousas da súa cabeza! escribiume unha postal e nom tardamos moito en facernos amigas.

Maureen Freely ten acabado recentemente, en colaboración con Alexander Dawe, a tradución de Madonna in a Fur Coat, de Sabahattin Ali.

NOTA DO TRADUTOR: quizás sexa dobremente absurdo ou torpe traducir sobre xente q traduce e opina sobre as traducións doutras persoas q tamén traducen. só quizás. porq ademais este é un fermoso labirinto no q perderse.

FONTE e TEXTO ORIXINAL: Alison FLOOD, 'in their own words: 10 female translators on the work that inspires them' The Guardian.
tradución por @xindiriz