venres, 7 de xaneiro de 2022

Iria Taibo, presidenta da agpti: 'moita xente nom é consciente que no seu día a día lle pasan por diante moitas traducións'.

agpti (Asociación Galega de Profesionais da Tradución e da Interpretación) fundouse en 2001 co obxectivo de 'defender os dereitos dos e das profesionais da tradución e da interpretación na GZ'. agora a entidade conta con 121 asociadas, das que un cento son membros profesionais e unha vintena son persoas tituladas. sobre a evolución da profesión, Iria Taibo explica que 'a creación da Facultade de Tradución e Interpretación marca un antes e un despois, agora hai unha formación específica da xente que se dedica a isto de modo profesional'. entre esas profesionais tamén están as tres socias fundadoras: Saleta Fernández, María Reimóndez e Lara Santos (na imaxe desde a esquerda, nun evento no Culturgal 2016), que desde a última asemblea da agpti son, ademais, socias de honra da entidade.

agpti levou a cabo unha asemblea ordinaria e outra extraordinaria, con motivo do seu vixésimo aniversario e, para alén de facer balance da situación, organizar o programa de actividades para 2021.

as xuntanzas tiveron que ser virtuais debido ás restricións sanitarias causadas pola Covid-19, 'que nos condiciona e nos leva a reforzar as reivindicacións laborais', explica Iria Taibo, presidenta de agpti. refírese especificamente á preocupación da entidade polas cuestións vencelladas coa interpretación e o Xacobeo 2021, 'xa que temos algunha queixa porque se están a organizar actos nos que pasan dúas cousas que nos parecen graves; unha delas é que nom están a respectar as condicións de traballo comunmente aceptadas', detalla Iria Taibo en referencia ao número de horas de traballo consecutivas de cada intérprete e ao número de persoas que integran cada proxecto.

mais a situación da lingua nos eventos do Xacobeo tamén preocupa, xa que 'a consecuencia engadida [da situación sanitaria] é que entren en xogo as grandes empresas a ofertar servizos e se esquezan as intérpretes galegas'. algo que segundo Taibo 'xa está a pasar en cuestións que teñen que ver coa Administración e nas que o galego na práctica está a desaparecer, ao facerse todo a través dunha plataforma facilítase que sexa doutro modo, cando antes o máis habitual era que fosen intérpretes galegas', alerta.

agpti busca encontros e xuntanzas coa Administración mentres deseña 'un plan de actuación en varías vías, tamén de denuncia pública', porque 'débense protexer e respectar os dereitos das traballadoras, tanto no ámbito da interpretación como no da tradución', conta Iria Taibo. no eido da interpretación a cuestión da visibilización do traballo é unha reivindicación histórica das profesionais, 'aínda que moitas veces do que se trata é de que nom se nos vexa, de que o servizo funcione sen máis, mais si que nos preocupa o respecto polas condicións de traballo', sinala a presidenta.

'a nosa preocupación é o feito de que se traballe en remoto nom pode implicar que a profesional teña que ocuparse da parte técnica. é moi importante respectar o número de horas de traballo, mais co tema das plataformas dixitais asúmese que hai que facer unha proba antes para ver que todo funciona ben, pero a intérprete entón ten que ter dispoñibilidade'. Taibo recalca que son 'detalles que poden parecer insignificantes' pero que redundan na calidade do traballo. 'son cousas que no sector se dan por supostas e nun traballo presencial é moi raro que se incumpran, mais no dixital xa nom é así'. nesa liña, a presidenta de agpti lembra que o de intérprete é un traballo 'cognitivamente moi intenso e en remoto inda máis'.

Taibo insiste en que o traballo dos e das tradutoras nom se cingue, unicamente, á tradución editorial, senón que ela mesma vive da súa profesión sen apenas traballo editorial. 'esta é unha campaña de visibilización que sempre temos que facer porque moita xente nom é consciente que no seu día a día lle pasan por diante moitas traducións'. instrucións de equipamentos electrónicos, páxinas web, folletos, contratos, manuais de empresa ... son algúns dos traballos que realizan estas profesionais e neles 'a Administración tamén ten un papel importante'.

'formamos parte do Consello Asesor do Libro, e moitas veces, coma outras entidades, lamentamos que só sirva a nivel informativo, mais nom escoita verdadeiramente as demandas do sector', denuncia Taibo. 'acabamos de negociar as ordes de axuda para a tradución e hai cambios na forma cos que nom estamos de acordo'. refírese Iria Taibo a que as axudas 'recíbenas as editoriais sen a necesidade de entregar o currículo das persoas que fan a tradución, iso parécenos estraño'. agpti tamén reivindica que se puntúe de modo diferente se a tradución dunha obra se fai desde a lingua orixinal ao galego ou a través dunha lingua ponte.

artigo orixinal asinado por ANA TRIÑÁNS e publicado polo Nós Diario o 28abr2021, páxina 27

domingo, 2 de xaneiro de 2022

Gonzalo Navaza: 'a maneira máis intensa de ler é a que fai un tradutor'

Gonzalo Navaza (Lalín, 1957) é o novo académico de número da RAG. o escritor e tradutor é profesor do departamento de Filoloxía Galega da UVIGO e forma parte da RAG como membro correspondente vinculado ao Seminario de Onomástica desde 2012.

ademais da súa actividade literaria -premiada co galardón da Crítica Española de poesía por fábrica íntima (1991) e libra (2000) e co Martín Códax e o San Clemente de narrativa por erros e tánatos (1998)-, Navaza destaca polo seu labor no campo da toponimia, no que é un destacado especialista e unha das grandes referencias en GZ.

'empecei nos anos oitenta, facendo un traballo de campo para corrixir os erros nos topónimos nos mapas do Instituto Xeográfico e aí, dedicando moitas horas, metinme totalmente'.

-había moito traballo por facer naquela toponimia desordenada?

-si. GZ ten unha riqueza toponímica impresionante. todos os factores que favorecen iso danse cita aquí: orografía irregular, dispersión, fragmentación da propiedade ... o problema é que era toponimia en lingua galega e estaba recollida maioritariamente desde o castelán. había moitas incoherencias e nom estaba ben codificada. claro que había moito traballo. e inda o hai.

-se vou a GoogleMaps e busco a Illa de Arousa ou Sanxenxo sáeme 'la isla de Arosa' e 'Sangenjo'.

-iso ten que ver cunha decisión da Wikipedia española, porque esta información sae de aí. sempre que exista unha tradución ao castelán dun topónimo das outras linguas do Estado, optan por ela. é unha incoherencia. o problema é a Wikipedia, nom a nosa toponimia.

-pero iso é unha forza moi grande. a xente busca información, vai a Internet e o primeiro que aparece é 'Viana del Bollo'.

-si, pero logo hai bases de datos que rexistran o uso real. se buscas Sangenjo e Sanxenxo, verás que o 99.9% da poboación nom ten ese problema. a Academia Española di que cando existe un exónimo, como por exemplo o de dicir Londres en lugar de London, recomenda o seu uso. pero é unha recomendación desequilibrada. en castelán a xente dicía Nuremberg sen ningún problema. no caso do galego ten máis que ver cunha problemática doutro tipo, do respecto pola existencia doutras culturas e ese tipo de cousas.

-traballou no Diccionario de Xerais. na súa época publicouse O Pequeno Xerais, un verdadeiro best-seller.

-[ri]. pois si. dinme con frecuencia que foi o dicionario máis vendido na historia dos dicionarios galegos. pero iso ten que ver coa incorporación da lingua galega no ensino e aquel era un dicionario escolar.

-fixo a tradución ao galego de obras clásicas moi importantes. ten algunha favorita?.

-a min gústanme as de poesía, como as flores do mal de Baudelaire. creo que é un traballo moi laborioso e gústame especialmente. seguramente, a maneira máis intensa de ler é a que fai un tradutor.

-as flores do mal é desas lecturas que perturban a adolescencia e cambian moitas vidas.

-si, eu fun lector adolescente de Baudelaire pero a tradución fíxena xa de adulto.

-quedan moitos clásicos por traducir ao galego. algún baleiro que lle gustaría encher?

-xa que falamos de Baudelaire, gustaríame traducir a Verlaine. eu tento imitar a música dos orixinais. nom é un tipo de tradución que se faga moito aquí.

-que palabra metería no dicionario galego que inda nom está?

-moitas. hai pouco fun a unha conferencia de Rosario Álvarez, que tamén é académica, e falaba das palabras ventureiras, algunha das cales proceden de América. falou da palabra changüi, que se di cando lle dás vantaxe a alguén. eu son de Lalín. na miña infancia era moi habitual e empregábase moito.

entrevista orixinal publicada por JAVIER BECERRA en La Voz de Galicia, 24out2021, p. 36

 

xoves, 29 de abril de 2021

traducir a Perec

… comprendín que as traducións nom poden ser un sucedáneo do orixinal. poden ser, en todo caso, medio e estímulo para acercar o lector ao orixinal. Borges

hai anos, nunha obra dedicada aos problemas da tradución, F. Deybser sinalaba que ás veces se aceptan ‘desafíos imposíbeis’, e entre eles citaba ‘traducir a Perec’. pese ao seu carácter algo esaxerado, esta declaración compréndese pola natureza tan particular dos escritos de Perec, que ocultan, baixo unha aparente sinxeleza estilística e unhas historias voluntariamente anódinas, unha excepcional complexidade formal.

aventurarse a traducir unha novela como La disparition é mostrarse, de entrada, afeccionado aos crebacabezas máis temíbeis, e tamén, rozar a cada momento a profanación, manipulando montaxes textuais sumamente delicados. é, finalmente, arriscarse a pasar por ser un deses excéntricos que entregan o seu tempo a xogos de palabras –o que a ollos dalgunhas persoas nom pode, en ningún caso, considerarse traballo serio–. nestas condicións, sería ilusorio esperar palabras de ánimo xa que as opinións máis frecuentes, inda que nom fosen directamente dedicadas a nós, o que fan é animar a abandonar a tarefa.

abonde, por exemplo, lembrar as conclusións de dous grandes teóricos en materia de tradución, Charles E. Taber e E. A. Nida, que sinalan que ‘todo o que se pode dicir nunha lingua pode ser dito noutra diferente, excepto se a forma é un dos elementos esenciais da linguaxe’. cando un nom ignora que La disparition se basea da primeira á última liña nunha constrición formal, conclúe rapidamente que calquera empeño en traducila está abocado inevitabelmente ao fracaso.

pensemos tamén en Harry Mathews, un escritor norteamericano próximo a Perec, responsábel dunha sentenza que nom admite réplica: ‘nom debe traducirse La disparition, nom por ningún obstáculo técnico, mais pola unidade indisolúbel que determinan todos e cada un dos aspectos do libro (ata a puntuación nalgúns casos). só se podería recrear a novela nunha lingua estranxeira inventando novos personaxes, novos avatares, outra textura; escribindo, en definitiva, un libro totalmente diferente. nisto, La disparition tamén pode servir de provocación e de exemplo’.

adoptar eses puntos de vista é esquecer que Perec –el mesmo, de bo grao, tradutor circunstancial– nom dubidou en apoiar distintos proxectos de semellantes características en varias ocasións. incluso afirmou, referíndose á escritura de La disparition, que ‘xa que nom se podía, había que tentalo (…). comezando por realizar exercicios previos. o campo da tradución é un terreo moi cómodo, xa que se dispón dunha guía, é dicir, de todo un conxunto de cousas que está aí para axudarnos’. inda que é evidente que a ironía encharca estas palabras, reconfortan a un nas súas intencións, sobre todo se se sente vivo interese por La disparition, unhas gañas irresistíbeis de traducir esta novela tan singular e unha boa dose de entusiasmo …

a pesar de todo, nom podemos deixar de subliñar que cando se formou o primeiro grupo de tradutores –o número concreto de anos xa transcorridos é inconfesábel–, ninguén podía predicir se tan insensata empresa chegaría a algo máis que un exercicio universitario experimental; mais, páxina a páxina –incluso a veces palabra a palabra– o texto da tradución acabou precisándose e, incluso parecéndose, na súa composición, ao orixinal. polo menos se aceptamos a explicación que se da ao lector no post-sriptum:

de onde viu o empeño en incidir no mesmo? moitos feitos, seguro, o causaron, mais mencionemos sobre todo un que ten a súa orixe no destino, pois, de feito, todo xurdiu dun reto, dun principio nom moi seguro de que se obtivese un froito positivo.

nun traballo destas características, a nosa principal obriga, a necesidade absoluta, a condición sine qua nom refírese por suposto á constrición formal, aquela que rexe o conxunto do texto e que xera toda a ficción. ignorala sería caer nun contrasentido estrondoso na lectura da novela, e evitalo nom é demasiado factíbel se un desexa preservar na lingua utilizada un aspecto aceptabelmente 'normal'.

en definitiva! a constrición indispensábel tense respectado, en todo o seu espírito, con rigor, escrupulosamente, ao pé da letra. evidentemente isto entraña, o lector apreciarao de xeito doado nas páxinas que seguen, numerosas tensións e algunhas solucións aproximativas, mais nom esquezamos que ese tipo de distorsións xa existía na versión orixinal e que ninguén pode negar o sabor a indefiníbel estrañeza que deixa La disparition. de feito, este libro, recorrendo a efectos que renova constantemente, xoga sempre co lector, xa sexa propoñéndolle verdadeiros malabarismos verbais, ofrecéndolle citas trucadas ou ocultas, xa sexa proporcionándolles indicios falsos, dignos da mellor novela de intriga. convidándoo, en suma, a practicar unha lectura a distintos niveis.

é natural, polo tanto, que, a modo de traballo preliminar a calquera intento de tradución, se precisaran numerosas e minuciosas lecturas para localizar con precisión as operacións realizadas no texto orixinal coa fin de verter o máis fielmente posíbel todas as estruturas no de chegada. así, por exemplo, neste fragmento:

on noya dans l'alcool un pochard, dans du formol un potard, dans du gas-oil un motard.

onde detectamos un dobre xogo de rimas unido a unha impecábel lóxica semántica, e buscamos unha forma que reproducira coa maior exactitude posíbel o efecto textual producido:

afundiu bebedor en porrón, doutor en poción, condutor en bidón.

noutro capítulo Perec conclúe unha paráfrase libre do argumento de Moby-Dick de Melville cun xogo de palabras que pon de relevo simultaneamente o traballo realizado sobre a linguaxe e as dificultades dunha escrita sometida a uns interditos particularmente severos:

ah Moby Dick! ah maudit Bic!

neste caso tamén procuramos, respectando os requisitos básicos impostos pola constrición, lograr o efecto divertido e perturbador creado en francés pola unión insólita dos termos elixidos por Perec. a solución final que se propón tamén pretende satisfacer o mellor posíbel as condicións de partida:

oh, Moby Dick! oh, móbil Bic!

podería pensarse que estes exemplos son casos reducidos, detalles de escasa importancia, pero debemos ser conscientes de que o sentido global do libro constrúese precisamente mediante a montaxe e a organización deste tipo de detalles para conformar unha complexa rede textual.

pódese afirmar que neste libro máis que noutros, debido precisamente á constrición de escritura, ningún detalle se ten deixado ao azar e que, polo tanto, todos os elementos deben ser considerados se a tradución pretende respectar o valor textual do orixinal na súa integridade. así, o método de tradución adoptado ten sido, loxicamente, calcado de Umberto Eco cando explica, a raíz da súa tradución de Exercicios de estilo de Queneau: 'para rematar, tratábase de decidir que significaba, ante este tipo de libro, ser fiel. unha cousa estaba clara, e é que iso nom quería dicir ser literal. (...) ser fiel significa aquí comprender as regras do xogo, respectalas e, despois, xogar outra partida con idéntico número de tiradas'.

neste sentido, nom o dubidemos. O secuestro presentarase como a máis fiel tradución posíbel de La disparition; se nom fose así nom nos quedaría máis remedio que compartir o pesimismo irónico de Borges ... 

Marc Parayre

NOTAa constrición de escritura mencionada no texto refírese a que Perec non utilizou ningún ‘e’ á hora de compor a novela, escrita, polo tanto como un lipograma, sendo o ‘e’ a letra máis frecuente na lingua francesa. precisamente por iso, na tradución ao castelán publicada por Anagrama, optouse á súa vez por omitir o ‘a’ ao ser a máis usada en castelán.

o autor francés, caprichosiño, publicou tres anos máis tarde outra novela cunha constrición formal semellante, Les Revenentes, en 1972. esta vez decidiu utilizar unha única vogal, o ‘e’ precisamente.

Marc Parayre, que asina este prólogo á edición de Anagrama, traduciu e novela xunto con Marisol Arbués, Mercè Burrel, Hermes Salceda e Rexina Vega. o seu traballo conxunto mereceu o Premio Stendhal de tradución na súa edición de 1998.

© tradución e deturpación por @xindiriz

luns, 19 de abril de 2021

a lóxica Deul e as 17 tradutoras de Gorman

todo comeza co impacto que causan Amanda Gorman e os seus versos O outeiro que ascendemos, escritos para a investidura de Joe Biden en Washington. a voz de Gorman, segura e elocuente, elévase sobre a fría mañá de xaneiro para anunciar o remate dunha época - 'unha sombra sen fin' - e o inicio dun 'novo amencer'. o seu abrigo amarelo de Prada ilumínaa como un facho. o entusiasmo que esperta esténdese fóra de EEUU. apenas dous meses despois da súa actuación, xa se tiña asinado a tradución de O outeiro que ascendemos a 17 idiomas.

unha editora ofreceume traducir o poema. tanto a editora coma min sabiamos que era máis que un poema, era un símbolo da vitoria da luz fronte á escuridade. unhas semanas desde que entreguei a tradución, en Holanda, Marieke Lucas Rijneveld, que recibira o encargo de traducir ao neerlandés o poema de Gorman, renunciou a facelo ante as protestas pola súa elección nas redes sociais.

o detonante foi un artigo escrito por Janice Deul, xornalista e activista holandesa. Deul, que é negra, tachaba de 'incomprensíbel' que non se tivera elixido a unha tradutora que, como Amanda Gorman, fose 'unha artista de spoken word, moza e orgullosa de ser negra'. Marieke Lucas Rijneveld, que o ano pasado gañou o Booker coa súa primeira novela, é branca. nom, nom é branca: é blancx, porque se define como nom binaria.

logo da renuncia de Rijneveld, a editora holandesa Meulenhoff publicou unha declaración, 'imos emprender un camiño diferente tendo en conta as opinións recibidas. buscaremos un equipo (sic) co que traballar para transmitir o mellor posíbel as palabras de Amanda e a súa mensaxe de esperanza e inspiración, así como o seu espírito'. fin da historia, nom?.

a elección de Rijneveld tiña sido aprobada por Gorman, como a miña e a dos outros 15 tradutores. que autoridade artística tiña Deul para cuestionar o criterio de Gorman? ningunha, nom lera nim un só verso da tradución de Rijneveld. Deul investírase do novo e temíbel poder das redes sociais. era o rostro visíbel dese corifeo anónimo que, baixo a bandeira do 'dereito moral', afianza a súa supremacía censora cada día que pasa. para Deul a calidade da tradución era o de menos, o que importaba era a identidade da tradutora: a cor da súa pel, a súa idade, a súa militancia.

o acontecido nom é irrelevante. apunta, excedendo a tradución, á esencia mesma da creación, a imaxinación.

segundo as críticas de Deul, segundo a lóxica Deul, os brancos só poderían traducir a brancos e as mulleres a mulleres ... e así ata o infinito, só os mexicanos poderían cantar rancheras, e os xaponeses escribir haikus ... e, por suposto, esquécete de traducir a Proust se nom es homosexual e nom tes probado as madalenas.

Deul nom fala de tradución, fala de política. confunde o 'dereito moral' coa calidade literaria. ignora que a imaxinación é o que fai posíbel a tradución e a arte en xeral. a lóxica Deul visibiliza a tradutora, cando a esencia dunha tradutora é ser invisíbel. a súa voz abraza todas as voces. para poder ser todos, debe disolverse e renacer. saír de si para entrar noutros. ao contrario doutras disciplinas nas que o artista busca ter unha voz, un selo, ser alguén, na tradución a excelencia é ser ninguén. trátase de nom ser sendo.

e se Marieke Lucas Rijneveld se retirou porque nom quixo ser vítima dun escándalo ao que era allex e que probabelmente afectaría á acollida da súa propia obra como escritorx? e se a editora cedeu porque temeu que a súa imaxe e, polo tanto, as súas vendas caeran en picado?

Deul trunfou. e o seu trunfo é catastrófico. é a vitoria do discurso identitario fronte á liberdade creadora, do dado fronte á imaxinación. do orgullo de ser quen es tense pasado ao imperativo, suxeito a penalización, de nom ser outro que quen es: a nosa pel convertida en camisa de forza. pero a arte é híbrida, omnívora, inaprensíbel. extirpar a imaxinación da tradución é someter o oficio a unha lobotomía que fai imposíbel o seu exercicio.

inda nom sabemos se a lóxica Deul terá un efecto expansivo, se afectará aos outros 16 tradutores contratados para verter na súa lingua o poema de Gorman. pero si sabemos algo: o acontecido nom é unha anécdota. é o síntoma dunha nova censura, letal para a tradución, para a arte, para a vida.

texto orixinal 'Gorman y sus 17 traductoras', publicado en Babelia, nº 1529, 11mar2021, p 14.
Nuria Barros é escritora e tradutora.
tradución e deturpación por @xindiriz.

sábado, 25 de xullo de 2020

o Baluarte de Tormentas

game of thrones wiki - fandom
segundo as cancións, o Baluarte das Tormentas fora edificado por Durran, primeiro rei das tormentas, que conquistara o amor da bela Elenei, filla do deus dos mares e a deusa dos ventos. na noite do seu casamento, Elenei renunciara á súa virxindade polo amor dun mortal condenándose así a pasar coma unha mortal, e os seus pais, pesarosos, desencadearan as súas iras e enviaran os ventos e as augas para derrubar a fortaleza de Durran. os seus amigos e irmáns e os convidados á voda resultaron esmagallados baixo os muros derrubados ou foron dar ao mar, mais Elenei protexeu a Durran entre os seus brazos e por iso nom sufriu dano algún, e cando finalmente amenceu el declaroulle a guerra aos deuses e xurou que volvería construír.

the songs said that Storm's End had been raised in ancient days by Durran, the first Storm King, who had won the love of the fair Elenei, daughter of the sea god and the goddess of the wind. on the night of their wedding, Elenei had yielded her maidenhood to a mortal's love and thus doomed herself to a mortal's death, and her grieving parents had unleashed their wrath and sent the winds and waters to batter down Durran's hold. his friends and brothers and wedding guests were crushed beneath collapsing walls or blown out to sea, but Elenei sheltered Durran within her arms so he took no harm, and when the dawn came at last he declared war upon the gods and vowed to rebuild.

outros cinco castelos construíu, cada un máis grande e poderoso que o anterior, tan só para velos escachizados cando as galernas entraban ouleando na Baía Afundebarcos, precedidas de enormes muros de auga. os seus señores pregábanlle que construíra terra dentro; os seus sacerdotes que aplacara os deuses devolvéndolle a Elenei ao mar, incluso os seus servos lle imploraban que cedera. Durran nom atendeu a ninguén. erixiu un sétimo castelo, o máis enorme de todos. algúns dixeron que os fillos do bosque lle axudaran a construílo, labrando as pedras con maxia; outros aseguraban que un mozote lle indicou o que debía facer, un mozote que medraría ata converterse en Bran o Construtor. contárano como o contaran, o final do conto era o mesmo. inda que os deuses nom facían máis que botarlle encima tormenta tras tormenta, o sétimo castelo aguantou desafiante, e Durran Pesar dos Deuses e a bela Elenei moraron alí xuntos ata o fin dos seus días.

five more castles he built, each larger and stronger than the last, only to see them smashed asunder when the gale winds came howling up Shipbreaker Bay, driving great walls of water before them. his lords pleaded with him to build inland; his priests told him he must placate the gods by giving Elenei back to the sea, even his smalfolk begged him to relent. Durran would have none of it. a seventh castle he raised, most massive of all. some said the children of the forest helped him build it, shaping the stones with magic; others claimed that a small boy told him what he must do, a boy would grow to be Bran the Builder. no matter how the tale was told, the end was the same. though the angry gods threw storm after storm against it, the seventh castle stood defiant, and Durran Godsgrief and fair Elenei dwelt there together until the end of her days.

tradución por @xindiriz
extract from CATELYN III, in A Clash of Kings

domingo, 14 de xuño de 2020

o mal ou o drama da liberdade

nom é necesario recorrer ao demo para comprender o mal. o mal inscríbese no drama da liberdade humana. é o prezo a pagar pola liberdade. o home nom se reduce ao nivel da natureza, é o 'animal nom fixado', en palabras de Nietzsche.

a conciencia fai que o home se precipite no tempo: nun pasado opresivo, nun presente fuxidío, nun futuro que pode converterse en lenzo ameazante e capaz xerar inquedanza. todo sería máis sinxelo se a conciencia fose simplemente ser consciente. pero coa liberdade ábrese un horizonte de posibilidades. a conciencia pode transcender a realidade actual e revelar unha nada vertixinosa, ou ben un Deus no que todo alcanza a súa quietude. pero con todo iso nom logra zafarse da sospeita de que posibelmente esta nada e Deus sexan a mesma cousa.

en calquera caso, un ser que di 'nom' e que coñece a experiencia da nada tamén pode elixir a aniquilación. en relación con esta situación precaria do home, a tradición filosófica fala dunha 'falta de ser'. as relixións nacen sen dúbida da experiencia desta deficiencia. a sabedoría que se atopa nelas consiste en representarse a imaxe dun Deus que exonera ao homes de ter que ser uns para os outros o horizonte enteiro e último. os homes poden deixar de recriminarse reciprocamente pola súa falta de ser e de responsabilizarse entre si por sentirse alleos no mundo. nom teñen que ser enteiramente deste mundo, e así poden mitigar aquela inquietude acerca da que Georg Büchner dicía, 'fáltanos algo, nom sei como chamalo; pero entre nós nom lograremos arrancalo das entrañas. para que rompernos a cabeza con iso?'.

o mal nom é ningún concepto; é máis ben un nome para o ameazador, algo que xera a conciencia libre e que lle sae ao camiño. sáelle ao camiño na natureza, alí onde esta se encerra á exixencia de sentido, no caos, na continxencia, na entropía, no devorar e ser devorado, no baleiro exterior, no espazo cósmico, ao igual que na propia mesmidade, no buraco negro da existencia. e a conciencia pode elixir a crueldade, a destrución pola propia destrución. os fundamentos para iso son o abismo que se abre no home.

neste libro rózase un camiño a través da maleza das experiencias en torno ao mal e da reflexión sobre este. o mal nom se atopa entre os temas aos que poidamos enfrontarnos cunha tese, ou cunha solución ao problema. nestes camiños necesariamente enredados poden abrirse perspectivas en lugares insospeitados, perspectivas que dirixen a mirada cara horizontes máis distantes.

o camiño comeza con relatos sobre as orixes, con mitos que falan das catástrofes do inicio e sobre o nacemento da liberdade. pero o home no que se esperta a conciencia da liberdade, pode orientarse por si mesmo? o pensamento antigo considérao capaz diso; o cristián, nom.

Agostinho mostra que neste asunto nom se trata só de vinculación moral, mais da pregunta relativa a como o home pode permanecer leal á exixencia da transcendencia. a traizón á transcendencia, a transformación do home nun ser unidimensional, é para Agostinho o mal propiamente dito, o pecado contra o Espírito Santo. polo tanto, o mal ten que algo que ver coa obstinación do espírito e a indolencia do corazón.

Schelling e Schopenhauer inda subscriben este punto de vista. asinan que quen traizoa a necesidade metafísica menoscaba dramaticamente as posibilidades humanas e entrégase ás guerras de autoafirmación, carentes de todo sentido.

pero, como podemos protexer o home do perigo de traizoarse a si mesmo? como podemos protexelo de si mesmo? Agostinho confía na Igrexa, a institución sacra. agora ben, inda que se teña disolvido a relación con Deus, pode conservarse a fe nas institucións, como demostra Reinhard Gehlen. as institucións confiren duración, firmeza e límites aso asuntos humanos. trátase particularmente dos límites, pois o drama da liberdade inclúe tamén a vontade de diferenciarse, e diferenciarse significa trazar límites.

coa loita en torno á diferenza e ao límite comezan as relacións elementais de inimizade. nós e os outros, o imperio e os bárbaros; esta división condiciona a dinámica da historia, que en consecuencia é tamén unha historia das inimizades. as espadas só se volven arados cando teñen feito o seu traballo. sen embargo, tamén é antigo o soño da unidade pacífica do xénero humano, como exemplifica a historia da fracasada torre de Babel.

Kant someteu este soño á refutación da razón. atíñase á necesidade de manter a idea de unidade, inda que sen esquecer a enormidade do salto á realidade. Rousseau, en cambio, soñou cun maior grao de aceptación, que representa coa imaxe da gran comuñón. sen embargo, xa que o outro segue a ser sempre o outro, a exixencia da unidade pode trocarse subitamente no sentimento de estar rodeado de inimigos. así lle aconteceu a Rousseau, quen nom asumiu a pluralidade como estímulo. a tradición do pensamento liberal procedeu de distinta maneira, cun programa contra o mal que proclama que nom será posíbel mellorar os homes, mais que máis ben hai que investir na racionalidade das estruturas.

o que decide se a historia se desenvolve cara o ben ou cara o mal nom é a constitución dos homes, mais o xeito de organización social. uns insisten no mercado e a división de poderes, outros nas relacións de produción. pero en ambos casos menosprézanse os riscos da liberdade. hai abismos da liberdade, abismos que os excesos imaxinarios do Marqués de Sade deixan entrever.

no seu exemplo pode descubrirse aquel mal que só se quere a si mesmo e, en definitiva, só quere a nada. foi a estética do terríbel a que explorou esa nada sedutora e ameazadora, ata que con Nietzsche o nihilismo entrou na plena conciencia de si mesmo, proclamándose como sentido da 'gran política' a vontade de poder e o traballo no 'material humano'.

Hitler representa o último desenfreo da modernidade. desde entón todos comprobamos ata que punto carece de chan a realidade humana. cando desapareceu a fe en Deus, o centro de gravidade desprazouse cara a fe no home. pero agora descubrimos de xeito sorprendente que a fe no home era máis doada cando se emprendía un rodeo a través de Deus.

o penúltimo capítulo está dedicado a Xob, para ocuparnos mediante o seu exemplo cun tipo de devoción que incita a pensar fondamente. carece de fundamento, e por iso se corresponde exactamente co carácter abismal do mundo. tamén mostra o tipo de relación que implica a confianza no mundo. esta confianza, precisa boas razóns, ou seméllase máis ben a unha promesa acerca da que nom sabemos con exactitude se a temos recibido ou a temos feito?

prefacio de SAFRANSKI, Rüdiger das Böse oder das Drama der Freiheit (1997) - tradución por @xindiriz

venres, 12 de xuño de 2020

historia dunha hora

sabedores de que a señora Mallón padecía unha enfermidade crónica, procuráronse todas as precaucións posíbeis ao comunicarlle que morrera o seu home.
foi súa irmá Xosefina quen llo dixo, con frases entrecortadas; suxestións veladas que revelaban ao tratar de ocultar. Ricardo, amigo do seu home, tamén estaba alí, preto dela. foi el quen estaba na redacción do xornal cando se recibiron as novas do desastre ferroviario. co nome de Brandán Mallón á cabeza da listaxe de 'finados'. só esperara o tempo suficiente para asegurarse de que un segundo telegrama o confirmara, e apresurárase para evitar que algún outro amigo, menos coidadoso e delicado, transmitise a triste nova.
nom oíu a historia como tantas outras mulleres teñen oído o mesmo, paralizada e incapaz de aceptar o que significaba. botou a chorar de inmediato, de xeito repentino, salvaxe e sen importarlle os demais. nom deixou que ninguén fose con ela.

fronte á ventá aberta había unha butaca cómoda e ampla. afundiuse nela, esmagada por un esgotamento físico que perseguía ao seu corpo e semellaba chegarlle ata a alma.
na praza que había diante da casa, baleira, vía as copas das árbores que vibraban cheas de vida nova e de primavera. o delicioso alento da chuvia estaba no aire. e na rúa un vendedor ambulante anunciaba a berros as súas mercadorías. chegoulle, débil, a melodía dunha canción que alguén cantaba ao lonxe, e no beirado chiaban infinidade de pardais.
desde o oeste viñan cara a súa ventá as nubes amontoadas unha enriba doutra e parcheadas polo ceo azul.
sentou coa cabeza cara atrás sobre o coxín da cadeira, inmóbil, a nom ser cando un sollo lle subía á gorxa e a sacudía, coma cando un neno queda durmido de tanto chorar e inda salouca en soños.
era moza, cara pálida e calma e cuns trazos que indicaban represión e incluso certo rixo. pero agora había unha mirada anodina nos seus ollos, que miraban ao lonxe cara un daqueles parches de ceo azul. nom era unha mirada reflexiva; indicaba a suspensión de todo pensamento intelixente.
algo ía chegar ata ela e esperábao, asustada. que sería? nom o sabía, algo demasiado sutil e esquivo para poderlle dar nome. pero sentíao, arrastrándose desde o ceo, aproximándose a ela nos sons, nos cheiros, e na cor que ateigaba o aire.

axitoulle un tumulto o peito. comezaba a recoñecer o que se aproximaba para posuíla, e ela quería loitar para rexeitalo - tan indefensa como estaban as súas mans, esveltas e brancas.
cando se abandonou, escapou dos seus labres lixeiramente separados unha palabra nun pequeno suspiro. en voz baixa díxoa unha e outra vez, 'libre, libre, libre!'. a mirada perdida e o terror que a seguiron desapareceron dos seus ollos. agora eran precisos e brillaban. sentía latexar os pulsos e a sangue que a percorría aqueceuna e relaxou toda e cada unha das polgadas do seu corpo.
nom se detivo a pensar se a ledicia que a posuía era monstruosa ou nom. unha percepción diáfana e exultante permitiulle desestimar aquela suxestión como algo trivial.
sabía que volvería chorar ao ver as mans, amábeis e delicadas, amortalladas; a cara que sempre a mirara con amor, fixa e gris e morta. pero viu, máis alá dese amargo momento, unha longa procesión de anos que lle pertencerían só a ela. e abriu e estendeu os brazos para darlles a benvida.
nom habería ninguén para quen vivir durante eses vindeiros anos, viviría para si mesma. nom habería un vontade poderosa que dobregaría a súa coa persistencia cega coa que os homes e as mulleres pensan que teñen dereito a impor o seu parecer sobre outro ser humano. fose con intencións crueis ou amábeis, nese breve momento de iluminación, o acto nom deixaba de parecerlle un crime.
e aínda así amárao, ás veces. mais nom outras. que importaba xa! que podía importar o amor, o misterio sen solución, en vista de que posuía unha seguridade en si mesma que agora recoñecía como o máis poderoso impulso do seu ser!
'libre! en corpo e alma!', seguiu murmurando.
Xosefina estaba axeonllada ante a porta pechada, cos beizos no oco da chave, rogándolle que a deixara entrar. 'Luísa, abre a porta. suplícocho, por deus bendito, abre a porta'.
'marcha. estou ben'. si, estaba absorbendo o elixir da vida a través da ventá aberta.

a súa fantasía desbocouse pensando en todos aqueles días que a esperaban. días de primavera, e días de verán e todo tipo de días que ían ser seus. respirou un rezo por unha vida que fose longa. inda onte se estremecera ao pensar que a vida podería ser longa.
finalmente ergueuse e abriu a porta aos importunos da súa irmá. os seus ollos enfebrecidos e triunfantes mentres sen darse conta se comportaba como a deusa da Vitoria. agarrouse á cintura de súa irmá e baixaron xuntas as esqueiras. Ricardo esperábaas abaixo.
alguén despechou a porta da rúa. quen entraba era Brandán Mallón, coa roupa algo lixada pola viaxe, coa súa maleta e o seu paraugas. estivera lonxe do lugar do accidente e nin sequera soubera del. asustouse co berro penetrante de Xosefina. e co rápido aceno de Ricardo por evitar que o vira a súa muller.
pero Ricardo foi demasiado lento.
cando viñeron os médicos dixeron que Luísa morrera dun ataque ao corazón - de dita que mata.

@xindiriz, tradución de 'The Story of an Hour', Kate Chopin, escrita o 19 de abril de 1894