 |
| gravado sobre a destrución da Torre de Babel Cornelisz Anthonisz Teunissen, 1547 Biblioteca Real de Bélxica elpais.com |
na semana na que celebramos o libro, ese obxecto
versátil cun deseño apenas modificado ao longo do tempo, é obrigado subliñar a
súa relación íntima e próspera coa tradución. a literatura, que a miúdo
consumimos vertida doutra lingua, pode cumprir con dignidade tanto a función de
captar a curiosidade dun lector solitario durante as horas mortas nun aeroporto
como converterse nun refuxio multitudinario para os sentimentos máis complexos
e desbordantes. cando inda fumegaba Notre Dame, lectores de todo o mundo botaban
man de Víctor Hugo, como se a madeira queimada da súa estrutura se
puidera reconstruír coa celulosa das páxinas da súa célebre novela sobre o corcovado
Quasimodo. tamén se acudiu a Ernest Hemingway cando o terrorismo atacou
a capital francesa ou a George Orwell despois de que Edward Snowden
desvelase a rede de vixía mundial.
grazas aos tradutores podemos acceder a esas obras
na nosa propia lingua, diferente daquela na que se expresaron orixinariamente.
a tradución, xesto político e filosófico que fai realidade o ideal de unión e
comprensión alén das fronteiras lingüísticas, é unha ferramenta de resistencia
(e de reflexión) contra o pensamento homoxeneizado. nom sei se se terá escrito
ou filmado xa unha distopía sobre unha realidade na que se teña erradicado a
tradución, un mundo condenado á monotonía lingüística e radicalmente diferente
ao noso, baseado na circulación de ideas dun idioma a outro. Orwell plasmou
unha variante en 1984 imaxinando a imposición dunha neolingua simplificada
ao estremo para gobernar o pensamento da poboación.
toda tradución ensancha a lingua de destino, pois
integra novas maneiras de dicir e pensar. é unha viaxe cara o outro, o concepto
e a persoa. segundo o editor Roberto Calasso, unha boa tradución nom se
recoñece pola súa fluidez, ao contrario do que se acostuma afirmar, mais por
todas as fórmulas insólitas e orixinais que o tradutor tivo o valor de
conservar e defender. inda así, no noso mundo plurilingüe, a miúdo se segue a
ver ao tradutor como sospeitoso de alta traizón por atreverse a verter títulos
estranxeiros na súa lingua coa aspiración de reproducir os matices do orixinal.
que debía pensar un dos nosos mellores tradutores, o gran Miguel Sáenz,
cando trouxo ao español a contundente opinión de Thomas Bernhard acerca
de que ‘un libro traducido é como un cadáver mutilado por un coche ata quedar
irrecoñecíbel’?
hai outros escritores que, a diferenza do austríaco
e os seus acólitos, teñen loado a arte de traducir. Borges dicía que, en
realidade, é o texto orixinal o que é infiel á tradución. esta aparente
ocorrencia resume unha poética deste oficio que, en lugar de priorizar a
correspondencia palabra por palabra, enténdeo como un acto de creación
literaria. Nabokov, pola súa banda, colocaba a súa versión ao inglés de Uxío
Oneguin, de Pushkin, no cumio da súa contribución ás letras
universais.
quen traduce debe arriscar e dosificar a partes
iguais e entender que ser fiel nom equivale a ser servil. máis dun teórico ten
observado que hai unha flagrante contradición en insistir en que o código ético
ao que debe someterse o tradutor se basea na obxectividade e na nom
intervención, unha concepción segundo a que se pretende converter a un
participante fundamental desta transacción lingüística nunha entidade diáfana
cunha existencia, de xeito paradoxal, negada. o tradutor, así entendido, sería
un simple instrumento óptico que permite ‘enfocar’ unha obra escrita nunha
lingua estranxeira, mais lembremos que calquera lente, incluso a máis precisa,
arroxa unha aberración óptica na imaxe resultante. afirmaba Alphonse de
Lamartine, ‘na miña opinión, a obra literaria máis difícil é a tradución’,
e esa dificultade reside no utópico que é tratar de oír no outro a túa propia
voz e, á vez, falar con esa voz allea. só cando se pretende esta quimera, o
tradutor cumpre co difícil reto de ser fiel, á vez, a dous amos igual
exixentes, o autor da obra e o lector da tradución.
perdemos algo ao traducir un texto dunha lingua a
outra? todo acto comunicativo padece pragas de erros e confusións. di un antigo
proverbio yiddish que unha persoa oe unha palabra pero comprende dúas.
traducir é a arte da aproximación e, por iso, hai que saber convivir co erro.
‘fracasa mellor’, repetía Beckett, porque o fracaso é inevitábel. apuntaba
Ivo Andric que é doado descubrir imperfeccións, ou incluso erros, na
obra dos mellores tradutores, pero moi difícil comprender a complexidade e o
valor do seu traballo. traducimos e seguiremos traducindo, porque, se queremos
ampliar as nosas coordenadas e saír ao encontro doutras culturas, nom nos queda
outro remedio. ao cruzar a fronteira do idioma, sempre nos confiscan algo na
aduana, pero ben merece a viaxe chegar ao destino coa maleta chea. traducir é o
trunfo dunha utopía, así que con ela sempre gañamos. a fin de contas, como dixo
a poeta Elizabeth Bishop, a arte de perder nom é ningún desastre.
tradución por @xindiriz
texto orixinal autoría de
MARTA REBÓN, titulado ‘elogio
de la traducción’ en castelán
publicado en Babelia
o 26 de abril de 2019
